nieuws

#UITDEKAST 6 : ETHICA

Spinoza%27s%20ethica

Welkom bij #uitdekast, de rubriek waarin boeken Huis De Pinto’s ruilbibliotheek ter sprake komen. Deze keer Jitse Senf over Spinoza’s Ethica.

Nee, de banvloek werd niet opgeheven. Dat was de conclusie van het conclaaf dat enkele weken geleden werd gehouden in de Rode Hoed, te Amsterdam. De aanwezigen tijdens het debat hoorden daar het antwoord aan van opperrabbijn Pinchas Toledano over de vraag of de excommunicatie van Baruch Spinoza, uit de Sefardische gemeenschap in 1656, moest worden teruggedraaid. Sommige filosofen bieden blijkbaar nog eeuwen nadat ze leefden stof tot nadenken. Zo ook Spinoza (1632-1677). Hoewel hij bij leven een omstreden denker was, wordt vandaag de dag zijn naam in een adem genoemd met vooraanstaande filosofen uit de vroege Verlichting, denkers als René Descartes en John Locke. Zij legden gedurende de zeventiende eeuw met uiteenlopende filosofische, maatschappelijke en theologische traktaten de basis voor de latere Verlichting. Spinoza was een van hen. Met zijn rationalistische kritiek op theologie en ideeën over de scheiding tussen kerk en staat stond hij aan het begin van een liberaal, verlicht gedachtegoed.

Spinoza’s Ethica is daarvan een voorbeeld. Hoewel dit traktaat pas na zijn dood werd gepubliceerd (1677), wordt dit boek tegenwoordig beschouwd als zijn meesterwerk. Het vormt een uitstekend voorbeeld van de kritische benadering waarmee hij de heersende gedachtes over de samenhang tussen God, religie en de mens probeerde te bevragen. Dat klinkt misschien wat ontoegankelijk, maar Spinoza is bij tijd en wijle zeer helder in zijn taalgebruik. In het eerste hoofdstuk stelt hij ter illustratie de verbeelding aan de kaak waarmee zijn tijdgenoten de natuur trachtten te verklaren en pleit hij voor meer reflectie. Uit de verbeelding kan immers niets anders worden bewezen, dan slechts het bestaan van de verbeelding.

Het is niet het enige dat de denker die in het dagelijks leven werkzaam was als lenzenslijper, in de Ethica behandelt. Spinoza schrijft over onderwerpen als de aard van de emotie en de origine van de geest tot aan de macht van het intellect, en hij stelt daarin de mens en de ratio centraal. Het zijn dingen die de leek nauwelijks iets zullen zeggen. Maar, wat de Ethica voor de onervaren lezer waardevol maakt, is de actualiteit die nog steeds uit de eeuwengeleden neergepende woorden naar voren komt. Spinoza behandelt namelijk niet alleen bovenstaande onderwerpen, maar ook de idee van vrijheid en de mens. Want in hoeverre staan wij los van onze (irrationele) emotie, en wat brengt het ons als wij dit met rationele middelen bestrijden? Een wijs en rationeel mens bezit tenslotte, zo stelt hij aan het einde van het boek, ‘true contentment of the mind.’

Het verklaart waarom Spinoza nog steeds wordt gelezen. Hij behandelde in zijn publicaties Grote Vragen die de mens zichzelf, ongeacht welk tijdsgewricht, telkens zal blijven stellen. Dat zijn excommunicatie niet is opgeheven is daarom eigenlijk alleen maar een bevestiging van zijn actualiteit. Daar verandert het voortbestaan van een banvloek in feite weinig aan.

De Engelse vertaling van Spinoza’s Ethica is nu te ruil in de ruilbibliotheek!